Ανρί Γκρεγκουάρ, ο Βέλγος Ακρίτας

«Με τον Ενρί Γκρεγκουάρ τελειώνει η δύναμη μιας σκέψης που κατάφερε να μας πείσει πως η Ελλάδα κάθε εποχής είναι ακόμα ζωντανή»

Ενα από τα περιοδικά που εξέδιδε ο Γκρεγκουάρ

Η Ελλάδα χρωστά πολλά σε αυτόν το επιστήμονα:

Ανρί Γκρεγκουάρ (Henri Gregoire, Λιέγη 1881 – Βρυξέλλες 1964).

Βέλγος βυζαντινολόγος. Μετά τις σπουδές του στα πανεπιστήμια της Λιέγης, του Μονάχου, του Βερολίνου και της Σορβόνης, κοντά σε μεγάλους ελληνιστές δασκάλους (Κρουμπάχερ, Βιλαμόβιτς, Ψυχάρης, Παρμαντιέ, Μισέλ, Χαρνάκ) ταξίδεψε ως μέλος αρχαιολογικών αποστολών στο όρος Σινά, στην Παλαιστίνη, στην Ελλάδα, στη Μικρά Ασία και στην Αίγυπτο.

Μίλαγε Αραβικά, Συριακά, Ιταλικά, Ρωσικά, Ρουμανικά, Αγγλικά και Ελληνικά, Αρχαία, Μεσαιωνικά και Νέα.

Το 1909 διορίστηκε καθηγητής της ελληνικής φιλολογίας στο πανεπιστήμιο των Βρυξελλών, θέση την οποία εγκατέλειψε μετά τη ναζιστική εισβολή στην πατρίδα του καταφεύγοντας στις ΗΠΑ. Ανακυρήχθηκε Επίτιμος καθηγητής πολλών Πανεπιστημίων. 

Ο Γ. είχε ενεργό ανάμειξη στην πολιτική ζωή, κυρίως ως δημοσιογράφος και εκδότης της έντονα αντιναζιστικής πολιτικής επιθεώρησης Le Flambeau, την οποία συνέχισε να εκδίδει έως τον θάνατό του. Το 1947, «επισκέφθηκε» τον ελληνικό Εμφύλιο, ίσως για να ανακαλύψει «πόσο» Δημοτικό τραγούδι «περιείχε». Το ρεπορτάζ που έκανε εκεί,  βραβεύθηκε.

Ζούσε στα επιστημονικά όρια, οι μελέτες του πάντα ήταν ριζοσπαστικές και προκλητικές, και γεννούσαν οξείες αντιπαραθέσεις. Με αυτήν την νοοτροπία δεν μπόρεσε να αποφύγει ορισμένες υπερβολές που δεν έκαναν τίποτα άλλο παρά να τονίσουν το σημαντικό του έργο.


Το συγγραφικό του έργο είναι πολύπλευρο και ογκώδες.

Μελέτησε τις αρχές των Γερμανικών και Γαλλικών Μεσαιωνικών Επών. («La Chanson de Roland et Byzance : et autres études épiques ...»)

Βαθύς γνώστης της Αρχαίας Ελλάδας, εξέδωσε μελέτες και κριτικές εκδόσεις αρχαίων ποιητών, (ήταν ειδικός στον Ευριπίδη) μεταφράσεις κλασικών, βυζαντινών και νεοελλήνων συγγραφέων στα γαλλικά, καθώς και εκδόσεις ελληνικών επιγραφών της Μικράς Ασίας.

Σε αυτές τις επιγραφές ανακάλυψε μια πηγή του Ακριτικού Επους, την αναφερόμενη «Μάξιμαν στολάταν την και αμαζόνιν», την Αμαζόνα Μαξιμώ.

Ερεύνησε και τον «Ποντικοδαίμονα»  Απόλλωνα, με μια μελέτη που τον συνέδεε με τα ποντίκια(«Απόλλων Σμινθεύς») προκαλώντας για άλλη μια φορά.

Είχε δημιουργήσει και μια ομάδα συζητήσεων, την «Θεονόη» όπου ερευνούσε την ιστορία των θρησκειών και τις αρχές του Χριστιανισμού.

Οι 575 συνολικά δημοσιευμένες μελέτες του αναφέρονται, μεταξύ άλλων πολλών, στους διωγμούς των Χριστιανών, στις Οικουμενικές Συνόδους, τους πολέμους του Βυζαντίου, τις αυλικές μηχανορραφίες, στον Κωνσταντίνο τον Μέγα, στους θεσμούς και στις σχέσεις του Βυζαντίου με τον αραβικό κόσμο και τους σλαβικούς λαούς και τα έπη του Ρολάνδου. Κυρίως όμως διακρίθηκε ως ειδικός στα έπη του Διγενή και τα Ακριτικά τραγούδια.

Σε όλες αυτές τις μελέτες χάραξε νέους δρόμους διατυπώνοντας πρωτότυπες απόψεις.Μπόρεσε για παράδειγμα, να ανακαλύψει ίχνη του έπους του Διγενή στο Τουρκικό έπος του Σαγίντ Μπατάλ.

Οι περισσότερες έρευνές του, που άνοιξαν παρόμοιους, νέους ορίζοντες στην έρευνα του ακριτικού έπους, δημοσιεύτηκαν και στο περιοδικό Byzantion, το οποίο ο ίδιος ίδρυσε το 1925 και διηύθυνε έως τον θάνατό του. Επίσης εξέδωσε τα περιοδικά: 

Nouvelle Clio, 

Annuaire de l'Institut de Philologie et d'Histoire Orientales et Slaves, 

Byzantina metabyzantina.
Και αυτά που ήδη αναφέραμε:
Le Flambeau

Byzantion

Τελειώνω με τον επίλογο της νεκρολογίας που του έκανε ο Clair Preaux:

«Με τον Ενρί Γκρεγκουάρ τελειώνει η δύναμη μιας σκέψης που κατάφερε να μας πείσει πως η Ελλάδα κάθε εποχής είναι ακόμα ζωντανή»

Μερικές μελέτες του σχετικές με τα ακριτικά έπη:

Οι περίφημες πλέον «Τριανταπέντε διορθώσεις στο κέμενο του Εσκοριάλ» [Trente-cinq corrections au texte de Digénis selon l'Escorialensis],

«Autour de l'épopée byzantine», Base historique de l'épopée médiévale

Historical element in Westen and Eastern epics : Digenis - Sayyid-Battal - Dat-el-Hemma - Antar - Chanson de Roland

Notes on the Byzantine epic : the Greek folk-songs and their importance for the classification of the Russian version and of the Greek manuscripts

Nouvelles chansons épiques des IXe et Xe siècle

Entukhía pròs Êlion< : l'invocation au Soleil Vengeur dans l'épopée byzantine

Digénis Akritas d'après l'Escorialensis

Comment Sayyid Baṭṭâl martyr musulman du VIIIe siècle est-il devenu dans la légende le contemporain d'Amer (+863) ?

Amazone Maximô

Notes sur le Digénis slave

Digénis Akritas et le calife Mu'taṣim

Héros épiques méconnus : 1 Šarkân et Rumzân. 2 Katchatour-Asator

Notules :

 1 Le fleuve Bagrjanica.

2 Le lieu de naissance de Romain Lécapène et de Digénis Acritas

Nicéphore au Col Roide

Etudes sur l'épopée byzantine

Age héroique de Byzance

Recherches recentes sur l'épopée byzantine

Echanges épiques arabo-grecs : Sharkan - Charzanis

Autour de Digénis Akritas : les cantilènes et la date de la recension d'Andros-Trébizonde

Épopée byzantine et ses rapports avec l'époppée turque et l'épopée romane

Tombeau et la date de Digénis Akritas : (Samosate vers 940 après J.-C.)

Michel III et Basile le Macédonien dans les inscriptions d'Ancyre I et II κλπ

Αναδημοσιεύεται από:

Εισαγωγή στα ακριτικά Επη

Από βυζαντινά χειρόγραφα και Δημοτικά τραγούδια έφτασε ως εμάς η επική ποίηση του Ελληνικού Μεσαίωνα, που υμνεί τους φύλακες των Ανατολικών Συνόρων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, των Ακριτών. Φυσικά, οι πραγματικοί ακρίτες δεν έμοιαζαν με τους υπεράνθρωπους ήρωες της λαϊκής φαντασίας. Οι επικοί ακρίτες είναι «Αντρειωμένοι», ένας ιδιαίτερος τύπος γιγαντόσωμου ανθρώπου, «Τραντέλλενοι» ( = τριάντα φορές ισχυρότεροι από αρχαίο Έλληνα!) με μεγάλη δύναμη αλλά και πάθη. Τα μυθικά αυτά στοιχεία εντάσσονται στο κλίμα των ταραγμένων συνόρων, συνδέονται με ιστορικά πρόσωπα, (πχ. τη μεγάλη οικογένεια των Δουκάδων) και με πολλά γεγονότα της εποχής. Είναι μια ζωντανή εικόνα του πως μπορεί να γεννήθηκαν και οι αρχαίοι ελληνικοί Μύθοι.

Κεραμικό του 11ου αι από την Κόρινθο.
Απεικονιζει στίχο σύγχρονου Ακριτικού τραγουδιού
"βλέπω 'να νιο και κάθουνταν αγένειο παλληκάρι
και κράταε πα στα γόνατα μιαν έμορφη κοπέλα"

Οι ακρίτες ήρωες γίνονται σύμβολα αγωνιστικότητας, αποφασιστικότητας και αντίστασης στη Μοίρα. Είναι ανεξάρτητοι, μάχονται θηρία, ληστές και επιδρομείς, κλέβουν γυναίκες, πολεμούν  μεταξύ τους και προκαλούν ακόμα και τον Αυτοκράτορα. Είναι γλεντζέδες, φαγάδες, τραγουδιστές, εποικιστές και καλλιεργητές. «Ακρίτας κάστρον έχτιζεν κι ακρίτας περιβόλιν». Συχνά, ο πατριωτισμός και η ηθική υποχωρούν μπροστά στην ατομική παλικαριά και ένα ιδιότυπο αίσθημα Τιμής, όπου η δύναμη, η αυτοδικία και η αρπαγή με ανδραγαθία δικαιώνονται. Συχνά περιγράφονται «πρώτον να κρουν τις σφοντυλιές κι ύστερον να ρωτούσι». Ο ακριτικός κύκλος δεν είναι απλός πατριωτικός ή ηθικοπλαστικός Μύθος, αλλά προσεγγίζει πολύπλευρα τους ήρωές του.

Οι ρίζες των μύθων ανάγονται στην ομηρική εποχή. Ο Χάρος των Δημοτικών τραγουδιών θυμίζει τον καταστροφέα άγγελο της Παλαιάς Διαθήκης αλλά μοιάζει κύρια με τον χθόνιο Δαίμονα Ευρύνομο που περιγράφει ο Παυσανίας, που σημειώνει πως αυτή η παράδοση ήταν ανέκαθεν προφορική! Θυμίζει και μια ετρουσκική τοιχογραφία του Δαίμονα «Χαρούμ». Οι ακρίτες πάντα κινδυνεύουν θανάσιμα περνώντας  ποταμούς, και ο  Αχιλλέας αντίστοιχα το βάζει στα πόδια μόνο μπρος στον ξεχειλισμένο Σκάμανδρο. Η αρπαγή γυναικών, κύριο θέμα της Ιλιάδας,  και όλης της Μυθολογίας, είναι επίκεντρο και του έπους του Διγενή. Οι αναλογίες είναι ατελείωτες.

Ανάγλυφο του 12ου αι από την Αθήνα.

 Τα ακριτικά τραγούδια προωθούν την ειρήνη, φυσικά με ένοπλη μορφή, και με την Βυζαντινή της «ερμηνεία». Οι περισσότερες συγκρούσεις με τους Μουσουλμάνους καταλήγουν σε συμβιβασμό και ειρήνευση, συχνά και σε γάμους! Ο Διγενής έχει Άραβα πατέρα. Το μισό σχεδόν Έπος ασχολείται με αυτόν τον «Λέοντα της Συρίας». Όταν ο ακρίτας Γιάννος κείτεται λαβωμένος, «Σαρακηνοί τον (παρα-) στέκουν και Ρωμιοί τον κλαιν». Αυτά θυμίζουν, επίσης, το κλίμα της Ιλιάδας όπου Αχαιοί, Τρώες και «Επίκουροι» παρουσιάζονται συγγενείς και επικαλούνται τους ίδιους θεούς. Έτσι και οι Άραβες στο Έπος εκτός από τις κουμπαριές με τους ακρίτες, επικαλούνται την ιερότητα του «Μανδηλίου του Νεεμάν» που απεικόνιζε τη μορφή του… Χριστού! Πράγματι, έγινε «Ιερός πόλεμος» για την κατοχή αυτού του κειμηλίου με τους Βυζαντινούς,δίνοντάς μας την ιστορική συνέχεια του Μύθου του ιερού «Παλλάδιου» της Τροίας.  

 Η αξία του Ακριτικού Έπους είναι πως μέσω των Ακριτικών τραγουδιών που διατηρήθηκαν προφορικά μέχρι σήμερα (μια που οι πρώτοι νεοέλληνες λογοτέχνες και φιλόλογοι τα αγνοούσαν) συνδέεται με ζωντανό, προφορικό τρόπο ο αρχαίος, ο μεσαιωνικός και ο σύγχρονος Ελληνισμός. Ακόμη, σηματοδοτεί τη γέννηση της δημοτικής γλώσσας, της νεοελληνικής λογοτεχνίας και των Δημοτικών τραγουδιών. Η ακριτική ποίηση έχει αφομοιωθεί από τους μεγάλους λογοτέχνες μας, που την διασκεύασαν, ή χρησιμοποίησαν στοιχεία της. Η «Οδύσσεια» του Καζαντζάκη περιέχει διασκευές όλων των ακριτικών τραγουδιών.  

Κεραμικό του 11ου αι από την Αθήνα. 
Απεικονιζει στίχο σύγχρονου Ακριτικού τραγουδιού
"Πέντε κοντάρια του 'δωκα και μια σπαθιά στη μέση" 

 Τα ακριτικά Έπη είχαν διεθνή απήχηση στην εποχή τους. Ένα Φλαμανδικό ποίημα αναφέρει τον «Ντιγκένεν» (Διγενή) ενώ στο Τουρκικό Έπος του Σαγίντ Μπατάλ ο Βυζαντινός «Βεζίρης Ακράτης» (Ακρίτας) δεν παρουσιάζεται πουθενά ηττημένος από τον Τούρκο ήρωα. Αυτό, φαίνεται, δεν θα γίνονταν πιστευτό τότε. Επίσης, το έπος  του «Ντευγενή» είχε πολλές παραλλαγές στη Ρωσία, που είναι πολύτιμες, γιατί φαίνονται αρχαιότερες από τις Ελληνικές παραλλαγές που έχουν διασωθεί, και συγγενεύουν με τα δημοτικά τραγούδια.

Δυστυχώς, αυτά δεν εκτιμήθηκαν από τους βυζαντινούς λόγιους. Μας δίνουν μαρτυρίες για δημοτικά τραγούδια που όμως δεν καταδέχτηκαν να καταγράψουν. Νομίζω πως ο πρώτος που τα μνημονεύει είναι ο Ιουλιανός ο «Παραβάτης», που αναφέρει σατιρικά τραγούδια που του έβγαλαν οι Αντιοχείς στο έργο του «Μισοπώγων». Ο  Ψελλός και η Άννα Κομνηνή περιγράφουν το πλήθος να σκαρώνει τραγουδάκια σε περιπτώσεις πολιτικών αναταράξεων. Ο Πτωχοπρόδρομος έσωσε μια σκιά αυτής της ποίησης, που φτάνει όμως για να γίνει το έμβλημα της νέας Ελλάδας... («Ανάθεμα τα γράμματα Χριστέ κι όπου τα θέλει») συνεχίζοντας το Λουκιανό, τον Αθήναιο, κ. ά.

Ο Κεκαυμένος λέει πως κάθε σημαντικό πρόσωπο «αποκτούσε» και το τραγούδι του. Ο επίσκοπος Αρέθας Καππαδοκίας αναφέρει βάρδους που γύρναγαν ψέλνοντας «πάθη (=περιπέτειες) ανδρών ενδόξων», αλλά όχι μόνο δεν καταγράφει τα τραγούδια, αλλά τους αποκαλεί «αγύρτες» και «κατάρατους Παφλαγόνες». Ό ίδιος επιμελήθηκε την διάσωση του χειρόγραφου του Παυσανία, ξεχνώντας πως εκείνος συνέλλεγε λαϊκούς θρύλους. Αντιλαμβάνονταν την αρχαία παράδοση αποστεωμένη, όχι  σαν οδηγό ζωής.

Κεραμικό του 11ου αι από την Αθήνα.
Εκτός από τεράστιο ενδυματολογικό ενδιαφέρον
που παρουσιάζει ο οπλισμός αυτού του Ακρίτα,
εδώ, "ένα πουλάκι κάθεται" στη θήκη του σπαθιού του ήρωα.
Αυτά τα "πουλάκια" παίζουν μαντικό ρόλο,
καθώς προφητεύουν τον θάνατο του Διγενή
στην Ακριτική ποίηση. 

Ο επίσκοπος Ακομινάτος αποκαλεί την Αθήνα του Μεσαίωνα «Σκυθική ερημία» επειδή εκεί δεν καταλάβαιναν πια την Αττική διάλεκτο. Δεν είδε πως διασώζονταν παραδόσεις όπως αυτή του «Κυρίου Ήρωος», και η πόλη ήταν κέντρο διάδοσης της ακριτικής ποίησης, όπως μαρτυρούν οι απεικονίσεις ακριτών που βρέθηκαν κάτω από την Ακρόπολη. Έτσι, χάριν μιας παρεξηγημένης αρχαιολατρίας των βυζαντινών λογίων, χάθηκε το 90/100 της ακριτικής και δημοτικής ποίησης του Βυζαντίου. Τεράστια απώλεια για τον παγκόσμιο πολιτισμό.

  Μήπως κάνουμε το ίδιο λάθος και σήμερα;

                                                                                       

               ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΣΚΟΥΡΤΕΛΗΣ


Περισσότερα, εδώ