ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ «Δεν θα ξεχάσω ποτέ τη γαλήνη της Ασίζης»

Πηγή:http://www.ethnos.gr

της Ελένης Γκίκα
«Ακριβώς χτες, που ήμουν πολύ λυπημένος, στο δωμάτιό μου, Κυριακή, έλεγα μέσα μου: Είμαστε άναντροι, μπαλωματήδες, υποκριτές. Μια μόνο γενναία πράξη υπάρχει: να ρίξεις ό,τι έχεις, περιουσία, βολικάδα, συνήθειες και να βγεις στους δρόμους να φωνάξεις! Πώς ξεχωρίζουν οι μεγάλες ψυχές απ' τις μέτριες; Μόνο έτσι. "Αφελε πάντα!" όπως πρόσταζε ο Πλωτίνος. Γδύσου, όπως ο Αγιος Φραγκίσκος. Η ιδιοκτησία είναι η πηγή κάθε αθλιότητας. Πότε θα μπορέσω να το κάνω;»

«Το ταξίδι στην Ασίζη δεν ήταν ένα ξεστράτισμα, μια λοξοδρόμηση στην οδοιπορία του πάνω στη φλούδα της γης, δεν ήταν ένα γεγονός της τύχης. Ηταν ένας σαφής και καθορισμένος στόχος, μια αποστολή, ένα προσκύνημα», έγραφε ο Νίκος Καζαντζάκης

Ο Αγιος της Ασίζης υπήρξε για κείνον και πρότυπο και εμμονή, καθώς και η Ασίζη.

Στο εξαιρετικά αποκαλυπτικό επίμετρο του δρ Πάτροκλου Σταύρου συναντάμε επίσης: «Γράφει από τη Νάπολη στη Γαλάτεια, στις 5 Φεβρουαρίου 1924: -Κατά τις 22 Φλεβάρη φεύγω από τη Νάπολη και θα καταφύγω σ' ένα ήσυχο μέρος, που το ξέρεις ξακοής: στην πατρίδα του Αγ. Φραγκίσκου, στην Assisi. Εδώ στο σπίτι, που κατά θεία τύχη βρήκα, έμενε pension μια γηραιά κοντέσα από την Assisi. Αυτή έχει μια θεία 70 χρονών, κοντέσα, σ' ένα μεγάλο αρχοντικό σπίτι στην Assisi, όπου μένει ολομόναχη. Της έγραψε και απάντησε πως ευχαρίστως παραχωρεί ένα μεγάλο δωμάτιο στον Ελληνα. Ωστε, αν θέλει ο Θεός, τέλη Φλεβάρη θα 'μαι στην Assisi. Απόλυτη μοναξιά, σε αψηλό μέρος, περίφημο για τον Αγιο Φραγκίσκο - ελπίζω να μπορέσω να δουλέψω-».

Και το επίμετρο του δρος Σταύρου που περιλαμβάνεται στην πιο πρόσφατη έκδοση του «Φτωχούλη του Θεού» από τις Εκδόσεις Καζαντζάκη: «Το γράμμα του της 26ης Φεβρουαρίου 1924 από την Assisi, επιτέλους, είναι δοξαστικό: ?Ποτέ δεν θα ξεχάσω τη γαλήνη του τοπίου. Τα σπίτια έλαμπαν κάτασπρα, το κάστρο στην κορφή, όπως του Μυστρά, έπειτα έβλεπα το Μοναστήρι, την Εκκλησία του Αγίου Δαμιανού, της Αγίας Κλάρας, του Αγίου Ρουφίνου - όλα τούτα τα γνώριζα καλά από εικόνες κι από την ιστορία του Αγίου Φραγκίσκου. Εφτασα στο σπίτι της Κοντέσας, αντίκρυ, δυο βήματα από την Αγία Κλάρα, ψηλά. Αχ! cherie, να μια γυναίκα που θα Σε τρέλαινε! Είναι 77 χρονών, μα ποτέ δεν είδα πιο ζωηρή, εύθυμη, χαριτωμένη γριά. Παχιά, άσπρη, ανοιχτολόγα, γελαστή, καθαρότατη. Μου έδωκε δυο τεράστια δωμάτια, με πολύτιμα παλαιά έπιπλα, από δρυ, με σκαλίσματα έξοχα».

«Σιωπή»
«Δουλεύω εδώ ήσυχα, σε απόλυτη σιωπή. Κάποτε η γριά Κοντέσα ανησυχεί και φωνάζει: Signor Greco! Sta bene? ? Bene! Bene! της απαντώ και ησυχάζει. Ετσι διαγράφεται η ζωή μου». Στα γράμματα προς Γαλάτεια, επίσης, θ' αποδεχτεί: «Εδώ η ζωή μου έγινε πάλι η αιώνια. Ολημέρα γραφτά και δουλειά, κι όταν είναι ήλιος περίπατος στον ελαιώνα και στα διάφορα μοναστήρια. Γνωρίστηκα με διάφορους καπουτσίνους, μιλούμε θεολογία, για τον Αγιο Φραγκίσκο, για τα θαύματα».

Στην Ασίζη, ο Καζαντζάκης έμεινε από τις 23 Φεβρουαρίου μέχρι τις 13 Απριλίου 1924, και εκεί ετελείωσε και την τραγωδία «Βούδας», όπως μας πληροφορεί στο επίμετρό του ο δρ Σταύρου. Και στην «Αναφορά στο Γκρέκο» θα γράψει μετά: «Τρεις μήνες έμεινα στην Ασίζη, ο Αγιος Φραγκίσκος κι η κοντέσα Ερικέτα με κρατούσαν, δεν με άφηναν να φύγω. Πού να πάω; Αν ο σκοπός της ζωής είναι η ευτυχία, γιατί να φύγω; Πού μπορούσα να βρω πιο σίγουρο, πιο αγαπημένο σύντροφο από τον Αγιο Φραγκίσκο, που πήγαινα και τον έβλεπα κάθε μέρα σπίτι του, πιο χαριτωμένη συντρόφισσα από την ζωντανή ετούτη Αγία Κλάρα, την κοντέσα;». Η σχέση του με την κοντέσα Ερικέτα υπήρξε, εντέλει, μυθιστορηματική. Στον Πρεβελάκη θα γράψει: «Η αγαπημένη μου γριά κοντέσα πέθανε. Καταραμένο 1932. Ο θάνατος με κυκλώνει ολούθε» (την ίδια χρονιά έχασε τη μάνα του, τον Πετρίδη, αγαπημένο φίλο του και τον πατέρα του, τον Καπετάν Μιχάλη). Στην Ασίζη ξαναπήγε το 1952 με την Ελένη. Σ' αυτό το ταξίδι θα συναντήσει και τον Αλβέρτο Σβάιτσερ, «τον άγιο Φραγκίσκο της εποχής», που του αφιερώνει μάλιστα κι αυτό το βιβλίο. «Τα δυο αδέλφια» θα γράψει σε κείμενό του που εσωκλείεται στο βιβλίο. Στην Αθήνα «Ο Φτωχούλης του Θεού» εξεδόθη τον Αύγουστο του 1956. «Το ταξίδι στην Ασίζη δεν ήταν ένα ξεστράτισμα, μια λοξοδρόμηση στην οδοιπορία του πάνω στη φλούδα της γης, δεν ήταν ένα γεγονός της τύχης. Ηταν ένας σαφής και καθορισμένος στόχος, μια αποστολή, ένα προσκύνημα [...] όραμα ζωής...».

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ

[ΣΤΟΝ ΕΡΩΤΑ] Της Edith Irene Södergran

Μετάφραση: Ιωάννα Αβραμίδου]

Πηγή: http://bibliotheque.gr

 

 

artworks : Ren Hang

Έρωτα εσύ, ο πιο σκληρός απ’ όλους τους θεούς

 

Γιατί με έφερες στην χώρα των σκιών;

 

Όταν μεγαλώνουν τα μικρά κορίτσια,

 

Τα χωρίζουν από το φως,

 

Τα ρίχνουν στο βάθος κάποιας κάμαρας σκοτεινής.

 

Μήπως δεν πέταγε η ψυχή μου

 

Σαν άστρο ευτυχισμένο στους αιθέρες

 

Όταν την έσυραν με βία μες στον φαύλο σου τον κύκλο;

  

Κοίτα, είμαι δεμένη τώρα χειροπόδαρα

 

Πιεσμένη μέσα σε όλες μου τις σκέψεις

 

Έρωτα εσύ ο πιο σκληρός απ’ όλους τους θεούς:

 

Δεν φεύγω, δεν περιμένω

 

Μόνο σαν ζώο υποφέρω

 

Έρωντα ‘σαι αρματωμένος

Και για μάχη ορδινιασμένος.

Πάντα νικητής λογάσαι

δε δειλιάς και δε φοβάσαι.

Γέροντες μα και μικιούς,

θηλυκούς κι αρσενικούς

σκλάβους σου και δουλευτές σου

τσι ‘χεις βάλει στσι δουλειές σου.

Μπαίνεις, πόρτα δε χτυπάς

εις την κατοικιά τση νιας

και ξωμένεις στο λαιμό τζη

στ’ όμορφο το μάγουλό τζη.

781-- 790

Η Αντιγόνη του Σοφοκλή μιλά κρητικά…
της Ιωάννας Μπισκιτζή


Η Αντιγόνη ήταν ένα από τα τέσσερα παιδιά που ο Οιδίποδας απέκτησε με την βασίλισσα της Θήβας, Ιοκάστη, χωρίς να γνωρίζει πως εκείνη ήταν η φυσική μητέρα του. Τα υπόλοιπα παιδιά τους ήταν η Ισμήνη, ο Ετεοκλής και ο Πολυνείκης. Ο Οιδίποδας είχε καταραστεί τους γιους του να διαφωνήσουν για το μοίρασμα της κληρονομιάς τους και να αλληλοσκοτωθούν, επειδή είχαν παραβιάσει διαταγές του. Όταν ανακάλυψε την αλήθεια για την καταγωγή του, αυτοεξορίστηκε και τα δύο αδέρφια συμφώνησαν να κυβερνούν εναλλάξ τη Θήβα ανά έναν χρόνο. Μετά το πρώτο έτος διακυβέρνησης, ο Ετεοκλής αρνήθηκε να παραχωρήσει τον θρόνο στον Πολυνείκη και έτσι αυτός έφυγε από τη Θήβα, πήγε στο Άργος όπου παντρεύτηκε και οργάνωσε εκστρατεία εναντίον της Θήβας. Η εκστρατεία απέτυχε, και οι δύο αδερφοί σκοτώθηκαν σε μονομαχία μεταξύ τους. Τον θρόνο, τότε, ανέλαβε ο Κρέων, αδερφός της Ιοκάστης, που διέταξε να μείνει άταφο το πτώμα του Πολυνείκη επειδή πρόδωσε την πατρίδα του.

Η ταφή των νεκρών ήταν πανελλήνιος νόμος και μόνον οι ιερόσυλοι και οι προδότες έμεναν άταφοι. Η επίθεση του Πολυνείκη κατά της πατρίδας του, ήταν προδοτική και ο Κρέων εμμένει στην εφαρμογή αυτού του νόμου, χωρίς να λάβει υπ’ όψιν τον άγραφο νόμο της συγγενικής αγάπης.

Η σημασία της δίκης και της ύβρεως αποκτούν διαφορετικές σημασίες ανάλογα με τη θέση του ήρωα, που τις επικαλείται. Στην Αντιγόνη, για παράδειγμα, η δίκη δηλώνει για την ηρωίδα τα άγραπτα κασφαλή θεών νόμιμα(στ.454-55), ενώ για τον Κρέοντα δηλώνει τους νόμους της πόλης, που ο ίδιος, έχοντας την εξουσία, έχει θεσπίσει. Για τον Κρέοντα, η Αντιγόνη διαπράττει ύβριν υπερβαίνοντας τους νόμους, θέλοντας να θάψει τον αδελφό της(στ.480-83). Και εδώ ακριβώς γεννιέται το δράμα. Το σέβας του Κρέοντα στέκεται απέναντι από τις τιμές , που η Αντιγόνη αποδίδει στους θεούς . Ο Σοφοκλής, με το έργο του αυτό, επεξεργάζεται την ηθική υποχρέωση για τήρηση των ηθικών νόμων έστω και αν αυτό σημαίνει αντίσταση κατά των ανθρώπινων νόμων με τίμημα το θάνατο. Η τραγωδία της Αντιγόνης μεταφράστηκε τον 16ο αιώνα. Από το τότε και μέχρι σήμερα οι άνθρωποι ερμήνευσαν το έργο αυτό, με πολλούς τρόπους. Ο Χέγκελ, στις διαλέξεις του, δίδασκε στους φοιτητές, ότι η Αντιγόνη του Σοφοκλή είναι αισθητικά το πιο τελειοποιημένο καλλιτέχνημα.

Ο Πολυχρόνης Στιβακτάκης, μετέγραψε την Αντιγόνη, όπως αναφέρει στο προλόγισμα του ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης[1], σε κρητική διάλεκτο. Αυτή η μεταγραφή της, αποδεικνύει πόσο απόλυτος γνώστης και άριστος χειριστής της κρητικής διαλέκτου είναι ο Πολυχρόνης . Η μετάφραση ενός κειμένου από μια γλώσσα σε άλλη συχνά σημαίνει αποκλίσεις του μεταφραστικού κειμένου από το πρωτότυπο.



[1] Ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης γεννήθηκε στον Ζαρό Ηρακλείου Κρήτης. Είναι καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας και διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.



Ο Πολυχρόνης Στιβακτάκης, ακολουθεί το αρχαίο κείμενο πιστά, χωρίς να είναι φιλόλογος, και όσο κι αν ακούγεται υπερβολικό, έχεις την αίσθηση πως τούτη η Αντιγόνη είναι το πρωτότυπο κείμενο, ότι γράφτηκε εξ’ αρχής στα κρητικά. Η μετάφραση της Αντιγόνης στα κρητικά, δεν διευκολύνει απλά τον αναγνώστη να κατανοήσει το αρχαίο κείμενο, αλλά δημιουργεί μια απίστευτη αισθητική εμπειρία.

Στο πρωτότυπο κείμενο, ο Χορός απαγγέλει τον Ύμνο στον Έρωτα(στ. 781-792)

Ἔρως ἀνίκατε μάχαν Ἔρως, ὃς ἐν κτήμασι πίπτεις, ὃς ἐν μαλακαῖς παρειαῖς
νεάνιδος ἐννυχεύεις, φοιτᾷς δ᾽ ὑπερπόντιος ἔν τ᾽ἀγρονόμοις αὐλαῖς·



Δηλαδή, έρωτα ακαταμάχητε, έρωτα που κάνεις κτήματα σου όλους σ΄ όσους επιπέσεις, εσύ που διανυκτερεύεις στα τρυφερά μάγουλα της νέας και τριγυρίζεις πάνω από τις θάλασσες και σε αυλές αγροτικών καλυβών. Εσύ και δικαίους ανθρώπους σπρώχνεις στην αδικία.

Και ο Πολυχρόνης μεταγράφει: Έρωντα ‘σαι αρματωμένος

και για μάχη ορδινιασμένος.

Πάντα νικητής λογάσαι,

δε δειλιάς και δε φοβάσαι.

Γέροντες μα και μικιούς,

θηλυκούς κι ασερνικούς,

σκλάβους σου και δουλευτές σου

τσι ‘χεις βάλει στσι δουλειές σου.

Μπαίνεις, πόρτα δε χτυπάς

Εις την κατοικιά τση νιάς

Και ξωμένεις στο λαιμό τζη

Στ’ όμορφο το μάγουλό τζη.

Η Σοφοκλέους Αντιγόνη (εκδ. Μύστις, 2013), μεταγραμμένη στην κρητική διάλεκτο από τον Πολυχρόνη Στιβακτάκη, είναι τρανή απόδειξη της δυναμικής της νεοελληνικής κρητικής γλώσσας, που στέκεται ισότιμα απέναντι στο αρχαίο κείμενο, το υψώνει και το κοινωνεί στον αναγνώστη, βγάζοντάς το απ’ τη σιωπή!

Ιωάννα Μπισκιτζή

Λέκτορας κλασικής φιλολογίας



Πηγές: Γεωργία Ξανθάκη Καραμάνου, Δημοκρατικοί θεσμοί και τραγωδία, Πλάτων, τομ.54 (2004-2005),σελ.9-22

Patrick Guyomard, Η απόλαυση του τραγικού. Η Αντιγόνη, ο Lacan και η επιθυμία του αναλυτή, μτφρ. Βίκυ Μαλισόβα – Χατζοπούλου, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα, 2007

Τζώρτζ Στάινερ, Οι Αντιγόνες. Ο μύθος της Αντιγόνης στην λογοτεχνία, τις τέχνες και την σκέψη της Εσπερίας, μτφρ. Βασίλης Μάστορης, Πάρης Μπουρλάκης, εκδ.Καλέντης, Αθήνα, 2001

Κώστας Τοπούζας, Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο, Σοφοκλής- Αντιγόνη, «Αντιγόνη και Κρέοντας» σελ. 40-41, εκδ. Επικαιρότητα, 1992

Γ. Σιδέρης, Το Αρχαίο Θέατρο στη Νέα Ελληνική Σκηνή, (1817-1932), εκδ, Ίκαρος 1976, σελ. 47-50